« فَادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها فَلَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ ، وَقِيلَ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا ما ذا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا خَيْراً » « 1 » و ما ان شاء اللَّه تعالى در تفسير سوره نحل بحثى در اين باره ايراد خواهيم كرد . * ( « قالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الأَرْضِ ، قالُوا ألَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّه واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها » ) * سؤال ملائكه كه مىپرسند : « * ( فِيمَ كُنْتُمْ » ) * سؤالى است از حال و وضعى كه از نظر دين در زندگى داشتند و اينها كه مورد سؤال قرار مىگيرند ، كسانى هستند كه از جهت دين وضع خوبى نداشتند و لذا در پاسخ ملائكه به جاى اينكه حال خود را شرح بدهند سبب آن را ذكر مىكنند ، و آن سبب اين است كه در زندگى در سرزمينى زندگى مىكرده‌اند كه اهل آن مشرك و نيرومند بودند و اين طائفه را استضعاف كرده ، بين آنان و بين اينكه به شرايع دين تمسك جسته و به آن عمل كنند حائل شدند . و چون اين عذر يعنى عذر استضعاف ( البته اگر راست گفته باشند ) بدين جهت مانع ديندارى آنان شده كه نخواسته‌اند از آن شهر و آن سرزمين چشم بپوشند ، و گرنه دچار اين استضعاف نمىشدند ، چون مشركين نيرومند آنجا در ساير سرزمينها نيرويى نداشته‌اند ، پس استضعاف اين مستضعفين بطور مطلق نبوده ، استضعافى بوده كه خودشان خود را به آن دچار كردند و مىتوانستند با كوچ كردن از سرزمين شرك به سرزمين ديگر خود را از آن برهانند ، لذا فرشتگان ادعاى آنان را كه گفتند : ما مستضعف بوديم تكذيب مىكنند و مىگويند : زمين خدا فراختر از آن بود كه شما خود را در چنان شرائط قرار دهيد ، شما مىتوانستيد از حومه استضعاف درآئيد و به جاى ديگر كوچ كنيد ، پس شما در حقيقت مستضعف نبوديد ، چون مىتوانستيد از آن حومه خارج شويد ، پس اين وضع را خود براى خود و به سوء اختيار خود پديد آورديد . پس جمله : * ( « ألَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّه واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها » ) * استفهامى است توأم با سرزنش ، هم چنان كه سؤال * ( « فِيمَ كُنْتُمْ » ) * نيز اين سرزنش را در بر دارد ، ممكن هم هست بگوئيم : استفهام اول براى تقرير است ، يعنى به راستى مىخواهند بپرسند چه وضعى داشته‌اند ، چون اين

--> ( 1 ) كسانى كه فرشتگان جانشان را مىگيرند ، در حالى كه ستمكار به خويشند ، به همين جهت كه از خود دلواپسند ، در برابر فرشتگان تسليم شده و مىگويند : ما كار بدى نكرده‌ايم ، بله خدا آگاه است بدانچه شما كرده‌ايد و اينك از درهاى جهنم براى ماندن جاودانه در آن داخل شويد و مردم متكبر بدانند كه جهنم جايگاه بسيار بدى است و به كسانى كه در زندگى تقوا ( را ) پيشه خود كردند ، گفته مىشود : پروردگارتان چه چيز نازل كرده ؟ در پاسخ مىگويند : خير نازل كرده . . . « سوره نحل ، آيه 30 » .